Tranh chấp hợp đồng nhưng bị tố giác hình sự: Doanh nghiệp cần làm gì trước tiên?

1. Khi nào tranh chấp hợp đồng dân sự có thể bị xử lý theo hướng hình sự?

1.1. Tranh chấp hợp đồng về nguyên tắc là quan hệ dân sự, thương mại

Theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Thương mại 2005, tranh chấp hợp đồng phát sinh từ việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng. Các vi phạm như chậm thanh toán, không giao hàng đúng hạn, không bảo đảm chất lượng, đơn phương chấm dứt hợp đồng trái thỏa thuận về bản chất là vi phạm nghĩa vụ dân sự, được giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc Tòa án. Pháp luật không mặc nhiên coi việc vi phạm hợp đồng là tội phạm hình sự.

1.2. Các tình huống thực tế khiến tranh chấp hợp đồng “chuyển hóa” sang hình sự

Tranh chấp hợp đồng chỉ có thể bị xử lý theo hướng hình sự khi có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Trên thực tế, việc “chuyển hóa” này thường xảy ra trong các tình huống như: một bên sử dụng thủ đoạn gian dối ngay từ thời điểm giao kết hợp đồng nhằm chiếm đoạt tài sản; hoặc sau khi nhận tài sản hợp pháp thì sử dụng trái mục đích đã cam kết, bỏ trốn, hoặc cố tình không hoàn trả khi có khả năng thực hiện nghĩa vụ. Những dấu hiệu này là căn cứ để cơ quan tiến hành tố tụng xem xét trách nhiệm hình sự thay vì chỉ giải quyết theo quan hệ hợp đồng dân sự.

2. Các tội danh hình sự phổ biến phát sinh từ tranh chấp hợp đồng

2.1. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản phát sinh khi hành vi gian dối tồn tại ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng và chính hành vi gian dối đó là nguyên nhân trực tiếp khiến bên kia giao tài sản. Việc đánh giá yếu tố “gian dối ngay từ đầu” là điểm mấu chốt để phân biệt giữa tranh chấp hợp đồng và tội phạm hình sự.

2.2. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Khác với tội lừa đảo, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản xảy ra khi việc giao tài sản ban đầu là hợp pháp, dựa trên sự tin tưởng giữa các bên. Tuy nhiên, sau khi nhận tài sản, người vi phạm sử dụng tài sản trái mục đích, bỏ trốn hoặc cố tình không thực hiện nghĩa vụ hoàn trả khi có điều kiện, thể hiện rõ ý chí chiếm đoạt.

2.3. Một số tội danh khác có thể phát sinh

Tùy tính chất vụ việc, tranh chấp hợp đồng còn có thể liên quan đến các tội như tội sử dụng trái phép tài sản (Điều 176 BLHS) hoặc tội trốn thuế (Điều 200 BLHS) nếu hợp đồng được sử dụng như công cụ che giấu hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, việc áp dụng các tội danh này phải dựa trên căn cứ pháp lý cụ thể, không được suy diễn từ vi phạm nghĩa vụ hợp đồng đơn thuần.

3. Doanh nghiệp cần làm gì trước tiên khi bị tố giác hình sự từ tranh chấp hợp đồng?

3.1. Rà soát và củng cố toàn bộ hồ sơ hợp đồng

Việc quan trọng nhất doanh nghiệp cần thực hiện ngay là tập hợp và rà soát toàn bộ hồ sơ pháp lý liên quan đến hợp đồng tranh chấp. Hồ sơ cần thể hiện đầy đủ quá trình giao kết, thực hiện hợp đồng, bao gồm hợp đồng, phụ lục, biên bản bàn giao, nghiệm thu, hóa đơn, chứng từ thanh toán và các tài liệu trao đổi giữa các bên. Những chứng cứ này có vai trò chứng minh quan hệ giữa các bên là quan hệ dân sự, thương mại hợp pháp và nếu có vi phạm thì chỉ là rủi ro kinh doanh, không có yếu tố gian dối hay chiếm đoạt.

3.2. Làm việc với cơ quan điều tra đúng mực và có kiểm soáto

Theo Điều 145, 146, 147 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khi có tố giác, cơ quan có thẩm quyền sẽ tiến hành xác minh nguồn tin về tội phạm trước khi quyết định khởi tố. Doanh nghiệp cần hợp tác, cung cấp tài liệu minh oan, nhưng phải bảo đảm mọi nội dung làm việc đều được lập biên bản đầy đủ, phản ánh đúng bản chất sự việc. Doanh nghiệp không có nghĩa vụ tự buộc tội mình và có quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp trong suốt quá trình xác minh.

3.3. Chủ động thương lượng, hòa giải và giải quyết tranh chấp dân sự

Song song với việc làm việc với cơ quan điều tra, doanh nghiệp nên ưu tiên thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện giải quyết tranh chấp hợp đồng theo con đường dân sự hoặc trọng tài. Việc này không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi kinh tế mà còn thể hiện rõ thiện chí giải quyết tranh chấp, qua đó hạn chế nguy cơ hình sự hóa quan hệ hợp đồng.

3.4. Thuê luật sư có chuyên môn hình sự và thương mại

Theo Điều 83 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị tố giác có quyền mời luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Luật sư đóng vai trò then chốt trong việc đánh giá rủi ro, soạn thảo văn bản giải trình, kiến nghị và đại diện doanh nghiệp làm việc với các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt trong các vụ việc có nguy cơ bị hình sự hóa tranh chấp hợp đồng.

4. Cảnh báo các sai lầm doanh nghiệp thường mắc khi bị tố giác hình sự

- Chủ quan cho rằng “chỉ là tranh chấp dân sự” nên không chuẩn bị hồ sơ

Nhiều doanh nghiệp đánh giá thấp rủi ro pháp lý, không rà soát và củng cố hồ sơ ngay từ đầu, dẫn đến việc không chứng minh được bản chất dân sự của tranh chấp khi cơ quan điều tra vào cuộc.

- Làm việc cảm tính, thiếu kiểm soát với cơ quan tiến hành tố tụng

Việc trình bày thiếu nhất quán, cung cấp thông tin không dựa trên hồ sơ hoặc phát ngôn tùy tiện có thể khiến bản chất vụ việc bị hiểu sai, gây bất lợi nghiêm trọng cho doanh nghiệp.

- Không mời luật sư từ giai đoạn xác minh nguồn tin

Đây là sai lầm phổ biến khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội bảo vệ mình ngay từ đầu, đặc biệt trong các vụ việc có ranh giới mong manh giữa dân sự và hình sự.

- Không nhận diện rủi ro từ hành vi tố giác sai sự thật

Trường hợp bị tố giác sai sự thật nhằm bôi nhọ, gây thiệt hại, doanh nghiệp có quyền yêu cầu xử lý theo Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015 về tội vu khống, nhưng nhiều doanh nghiệp không tận dụng quyền này để tự bảo vệ mình.

Kết luận

Tranh chấp hợp đồng nhưng bị tố giác hình sự là tình huống pháp lý phức tạp, đòi hỏi doanh nghiệp phải xử lý thận trọng, bài bản và đúng pháp luật ngay từ đầu. Việc hiểu đúng ranh giới giữa quan hệ dân sự và hình sự, chủ động củng cố hồ sơ, làm việc có kiểm soát với cơ quan điều tra và mời luật sư chuyên sâu là những yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và hạn chế tối đa rủi ro pháp lý.

Trên đây là toàn bộ nội dung tư vấn của chúng tôi về Tranh chấp hợp đồng nhưng bị tố giác hình sự: Doanh nghiệp cần làm gì trước tiên? Mong rằng qua bài viết, công ty của chúng tôi đã có thể giúp bạn giải đáp được phần nào băn khoăn, thắc mắc và giúp bạn có thể nắm được những nội dung cơ bản về vấn đề này.

________________________________

Cam kết chất lượng dịch vụ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam hoạt động với phương châm tận tâm – hiệu quả – uy tín, cam kết đảm bảo chất lượng dịch vụ, cụ thể như sau:

- Đảm bảo thực hiện công việc theo đúng tiến độ đã thỏa thuận, đảm bảo tuân thủ đúng quy định pháp luật, đúng với quy tắc đạo đức và ứng xử của luật sư Việt Nam.

- Đặt quyền lợi khách hàng lên hàng đầu, nỗ lực hết mình để mang đến cho khách hàng chất lượng dịch vụ tốt nhất.

- Bảo mật thông tin mà khách hàng cung cấp, các thông tin liên quan đến khách hàng.

Rất mong được hợp tác lâu dài cùng sự phát triển của Quý Khách hàng.

Trân trọng!

(Người viết: Nguyễn Thị Hương Lan; Ngày viết: 28/01/2026)

_____________________________________

Để được tư vấn chi tiết xin vui lòng liên hệ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam

Địa chỉ: Tầng 15, Tòa nhà đa năng, Số 169 Nguyễn Ngọc Vũ, phường Yên Hòa, Thành phố Hà Nội.

ĐT: 0989.386.729

Email: hotmail@htcvn.vn

Website: https://htc-law.com ; https://htcvn.vn ; https://luatsuchoban.vn