Vì sao còn nhiều tranh chấp khi xử lý di chúc?

I. Những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp thừa kế

1.1. Nhóm nguyên nhân đến từ di chúc

a. Di chúc viết không đúng hình thức

Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp là di chúc không tuân thủ đúng quy định về hình thức. Nhiều bản di chúc viết tay không ghi rõ ngày, tháng, năm; không có người làm chứng hoặc không được chứng thực trong trường hợp pháp luật yêu cầu. Bên cạnh đó, lời văn thiếu cụ thể, dùng từ ngữ mơ hồ, diễn đạt khó hiểu hoặc không mô tả rõ ràng tài sản để lại khiến những người thừa kế hiểu theo nhiều cách khác nhau. Khi di chúc không thể hiện được ý chí một cách minh bạch, khả năng bị tuyên vô hiệu một phần hoặc toàn bộ là rất cao, kéo theo tranh chấp phức tạp.

b. Di chúc lập không hợp lệ về năng lực và ý chí của người lập

Một nguyên nhân khác thường thấy là tranh cãi về năng lực hành vi và sự tự nguyện của người lập di chúc. Người để lại di sản có thể bị cho là không minh mẫn tại thời điểm lập di chúc, hoặc bị tác động bởi sự lừa dối, đe dọa, ép buộc từ người khác. Trường hợp người lập di chúc tuổi cao, đang điều trị bệnh, khả năng nhận thức giảm sút… cũng dễ bị các thành viên trong gia đình đặt nghi vấn về tính hợp pháp của di chúc. Những yếu tố này nếu không được chứng minh rõ ràng sẽ trở thành căn cứ để yêu cầu tòa án tuyên di chúc không hợp lệ, dẫn đến quá trình tranh chấp kéo dài.

c. Di chúc không được cập nhật theo thay đổi của tài sản và gia đình

Ngay cả khi di chúc ban đầu hợp lệ, tranh chấp vẫn có thể nảy sinh nếu di chúc không được cập nhật theo sự thay đổi thực tế. Tài sản có thể đã được bán, chuyển nhượng, tách thửa hoặc thay đổi mục đích sử dụng, khiến nội dung di chúc không còn phù hợp. Bên cạnh đó, các biến động trong quan hệ gia đình như kết hôn, ly hôn, có con chung, con nuôi hoặc mất đi một người thừa kế cũng làm bản di chúc cũ không còn phản ánh đúng ý chí của người lập. Chính sự không đồng bộ giữa di chúc và tình hình thực tế là nguyên nhân dẫn tới nhiều tranh chấp khi phân chia di sản.

1.2. Nhóm nguyên nhân đến từ tài sản thừa kế

a. Tài sản không rõ ràng, thiếu giấy tờ pháp lý

Một trong những nguồn gốc gây tranh chấp phổ biến là tài sản để lại không có hồ sơ pháp lý rõ ràng. Nhiều trường hợp đất chưa được cấp sổ đỏ, hoặc đã có sổ nhưng chưa cập nhật đúng chủ sở hữu do chuyển nhượng, tặng cho hoặc thừa kế trước đó chưa làm thủ tục. Ngoài ra, tài sản đang có tranh chấp từ trước, đang bị kê biên thi hành án hoặc bị hạn chế giao dịch cũng khiến việc xác định giá trị di sản gặp khó khăn. Khi tình trạng pháp lý của tài sản không minh bạch, mỗi người thừa kế sẽ có cách hiểu và yêu cầu khác nhau, dẫn đến tranh cãi dai dẳng.

b. Tài sản chung – tài sản riêng không được phân định rõ ràng

Một nguyên nhân phức tạp khác là việc không xác định được đâu là tài sản chung của vợ chồng, đâu là tài sản riêng của người chết. Trong nhiều gia đình, tài sản được tạo lập trong hôn nhân nhưng không có chứng cứ về phần đóng góp, dẫn đến tranh luận giữa người còn sống và các con hoặc người thừa kế khác. Cũng có trường hợp tài sản hình thành từ nhiều nguồn – như tiền riêng, tiền chung, tài sản tặng cho… nhưng không có giấy tờ chứng minh. Việc thiếu ranh giới rõ ràng giữa tài sản riêng và tài sản chung khiến tòa án phải xem xét từ đầu, làm kéo dài thời gian giải quyết và tăng nguy cơ xung đột giữa các bên.

c.Tài sản đã được tặng cho hoặc chuyển nhượng trước khi chết

Không ít tranh chấp phát sinh từ các giao dịch mà người chết đã thực hiện trước khi mất nhưng không tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật. Các giao dịch “miệng”, giấy viết tay, mua bán không công chứng hoặc tặng cho không đăng ký dễ bị người thừa kế phủ nhận giá trị pháp lý. Nhiều người thừa kế cho rằng tài sản vẫn thuộc di sản vì giao dịch trước đó không hợp lệ, trong khi bên nhận tặng cho hoặc nhận chuyển nhượng lại khẳng định họ có quyền sử dụng thực tế. Mâu thuẫn giữa “thực tế sử dụng” và “pháp lý sở hữu” này là nguyên nhân dẫn đến rất nhiều vụ kiện kéo dài nhiều năm.

1.3. Nhóm nguyên nhân đến từ gia đình và tâm lý người thừa kế

a. Tâm lý “công bằng theo cảm xúc” khác với “công bằng theo pháp luật”

Một nguyên nhân rất phổ biến dẫn đến tranh chấp thừa kế xuất phát từ sự khác biệt giữa cảm nhận cá nhân và quy định pháp luật. Nhiều người thừa kế cho rằng mình có quyền hưởng nhiều hơn vì đã chăm sóc bố mẹ nhiều hơn, sống gần gũi hơn hoặc phụng dưỡng trong những năm cuối đời. Bên cạnh đó, các quan niệm truyền thống như “con trưởng phải được phần hơn”, “con út giữ nhà” vẫn còn ăn sâu trong nhiều gia đình, trong khi pháp luật không quy định sự ưu tiên như vậy. Khi kỳ vọng về sự “công bằng theo cảm xúc” không trùng khớp với cách chia được pháp luật công nhận, mâu thuẫn rất dễ bùng phát.

b. Ghen tị, mâu thuẫn âm ỉ từ trước

Nhiều vụ tranh chấp thừa kế thực chất không bắt đầu từ di sản mà là hệ quả của những mâu thuẫn trong gia đình đã tích tụ từ lâu. Sự ghen tị giữa anh chị em, bất đồng về cách đối xử của cha mẹ, hoặc những xích mích nhỏ nhưng dai dẳng có thể khiến việc chia di sản trở thành “giọt nước tràn ly”. Khi đó, tài sản chỉ là cái cớ để bộc lộ những bất mãn âm ỉ, khiến việc thương lượng trở nên khó khăn và dễ dẫn đến kiện tụng kéo dài. Do yếu tố cảm xúc chi phối mạnh, những tranh chấp dạng này thường phức tạp và khó hòa giải hơn nhiều so với các tranh chấp thuần túy về mặt pháp lý.

c. Thiếu hiểu biết pháp luật về thừa kế

Một nguyên nhân khác không thể bỏ qua là sự thiếu hiểu biết hoặc hiểu sai về quy định pháp luật. Nhiều người nhầm lẫn giữa thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật, cho rằng “không ký thì không được hưởng”, hoặc ngược lại “cứ là con thì phải được chia”. Một số trường hợp tin vào lời khuyên từ người quen, hàng xóm, thậm chí dựa trên “luật làng” hoặc thông tin trên mạng mà không có cơ sở pháp lý. Sự nhầm lẫn này dẫn đến hành vi phản đối, khiếu nại hoặc khởi kiện không cần thiết, khiến quá trình phân chia di sản trở nên căng thẳng và phức tạp hơn.

1.4. Nhóm nguyên nhân từ quy định pháp luật và thủ tục

a. Một số quy định pháp luật còn khó hiểu hoặc dễ bị diễn giải khác nhau

Không ít tranh chấp thừa kế xuất phát từ chính sự phức tạp của pháp luật. Một số quy định tuy đúng về mặt lập pháp nhưng lại khó hiểu với người dân hoặc dễ dẫn đến nhiều cách diễn giải khác nhau. Chẳng hạn, quy định về “người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc” tại Điều 644 Bộ luật Dân sự khiến nhiều gia đình bất ngờ, vì dù có di chúc hợp lệ thì vẫn có những người được hưởng một phần di sản bắt buộc. Tương tự, di chúc miệng là chế định dễ gây tranh cãi, bởi việc chứng minh “tính hợp lệ” phụ thuộc hoàn toàn vào lời khai của người làm chứng và điều kiện đặc biệt khi lập di chúc. Những điểm chưa thật sự rõ ràng này thường trở thành căn cứ để các bên tranh luận, kéo dài quá trình giải quyết tranh chấp.

b. Thủ tục khai nhận di sản, sang tên, phân chia tài sản phức tạp

Việc thực hiện thủ tục hành chính liên quan đến thừa kế cũng là nguyên nhân khiến nhiều vụ việc trở nên phức tạp. Hồ sơ pháp lý yêu cầu nhiều loại giấy tờ, trong đó chỉ cần thiếu một tài liệu hoặc điền sai thông tin đã có thể khiến toàn bộ thủ tục bị đình trệ. Ngoài ra, quá trình chứng thực di chúc, xác minh nguồn gốc tài sản, đo đạc lại đất đai hoặc làm việc với cơ quan công chứng… thường mất nhiều thời gian và dễ phát sinh tranh cãi giữa những người thừa kế. Khi thủ tục càng kéo dài, mâu thuẫn càng dễ gia tăng do mỗi bên có thể hiểu rằng quyền lợi của mình đang bị “chậm trễ” hoặc bị bên khác cản trở.

c. Tòa án quá tải dẫn đến thời gian giải quyết kéo dài

Một nguyên nhân khác là tình trạng quá tải của hệ thống tòa án, đặc biệt đối với các vụ việc dân sự và đất đai. Các tranh chấp thừa kế thường đòi hỏi thu thập chứng cứ, giám định, định giá tài sản, xác minh nhân thân nên thời gian giải quyết kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Trong quá trình chờ đợi, quan hệ giữa các bên có thể trở nên căng thẳng hơn, dẫn đến nhiều mâu thuẫn mới nảy sinh. Không ít trường hợp, ban đầu chỉ là bất đồng nhỏ nhưng do thời gian kéo dài, sự hoài nghi và bức xúc của các bên tăng lên khiến vụ việc trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

II. Luật sư khuyến nghị để hạn chế tranh chấp

Để hạn chế tối đa nguy cơ tranh chấp thừa kế, người dân nên chủ động chuẩn bị ngay từ khi còn có thể quyết định. Việc lập di chúc cần được thực hiện rõ ràng và đúng pháp luật, ghi cụ thể từng tài sản, người được hưởng và tỷ lệ phân chia; tốt nhất nên công chứng để đảm bảo giá trị pháp lý. Di chúc cũng nên được cập nhật khi có sự thay đổi về tài sản hoặc quan hệ gia đình. Bên cạnh đó, việc lưu giữ đầy đủ hồ sơ về quyền sử dụng đất, hợp đồng mua bán, giấy tờ tài sản… sẽ giúp quá trình phân chia diễn ra thuận lợi hơn. Việc trao đổi sớm trong gia đình cũng giúp giảm hiểu lầm và kỳ vọng sai lệch giữa các thành viên. Và quan trọng nhất, hãy tham khảo ý kiến luật sư ngay từ giai đoạn lập di chúc để được hướng dẫn đúng quy định, tránh rủi ro vô hiệu và phòng ngừa các tranh chấp có thể phát sinh về sau. Nếu bạn hoặc gia đình đang có nhu cầu lập di chúc hoặc muốn được tư vấn về thừa kế, chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ một cách tận tâm và chuyên nghiệp.

Cam kết chất lượng dịch vụ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam hoạt động với phương châm tận tâm – hiệu quả – uy tín, cam kết đảm bảo chất lượng dịch vụ, cụ thể như sau:

- Đảm bảo thực hiện công việc theo đúng tiến độ đã thỏa thuận, đảm bảo tuân thủ đúng quy định pháp luật, đúng với quy tắc đạo đức và ứng xử của luật sư Việt Nam.

- Đặt quyền lợi khách hàng lên hàng đầu, nỗ lực hết mình để mang đến cho khách hàng chất lượng dịch vụ tốt nhất.

- Bảo mật thông tin mà khách hàng cung cấp, các thông tin liên quan đến khách hàng.

Rất mong được hợp tác lâu dài cùng sự phát triển của Quý Khách hàng.

Trân trọng!

(Người viết: Nguyễn Đức Vượng; Ngày viết: 05/12/2025)

Để được tư vấn chi tiết xin vui lòng liên hệ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam

Địa chỉ: Tầng 15, Tòa nhà đa năng, Số 169 Nguyễn Ngọc Vũ, phường Yên Hòa, Thành phố Hà Nội.

Điện thoại: 0989.386.729

Email: hotmail@htcvn.vn

Website:https://htcvn.vn; https://htc-law.com; https://luatsuchoban.vn

Các bài viết liên quan: