Trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên trong các vụ án phổ biến

Trong những năm gần đây, tình trạng người chưa thành niên vi phạm pháp luật có xu hướng diễn biến phức tạp, đặc biệt ở các vụ án như cố ý gây thương tích, trộm cắp tài sản, cướp giật tài sản, gây rối trật tự công cộng hay các hành vi liên quan đến công nghệ cao. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội đều phải chịu trách nhiệm hình sự như người thành niên. Pháp luật Việt Nam có những quy định riêng về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, điều kiện truy cứu và chính sách xử lý mang tính giáo dục, giúp người chưa thành niên có cơ hội sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng. Trong bài viết này, Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam sẽ làm rõ các quy định pháp luật hiện hành về trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên đối với những vụ án phổ biến.

1. Khái quát chung

1.1 Người chưa thành niên

Theo pháp luật Việt Nam, khái niệm “người chưa thành niên” được quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, “người chưa thành niên” là người chưa đủ 18 tuổi.

1.2. Trách nhiệm hình sự

“Trách nhiệm hình sự” là hậu quả pháp lý bất lợi từ việc thực hiện hành vi phạm tội mà người phạm tội phải chịu đựng trước Nhà nước về hành vi phạm tội của mình, được thực hiện bằng hình phạt và các biện pháp hình sự khác theo quy định của pháp luật.

- Trách nhiệm hình sự có các đặc điểm sau:

+ Thứ nhất, đây là một dạng trách nhiệm pháp lý và là trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng nhất.

+ Thứ hai, là hậu quả pháp lý bất lợi cho người thực hiện hành vi phạm tội.

+ Thứ ba, là quan hệ pháp luật đặc biệt giữa nhà nước với người phạm tội, mang tính công. Nhà nước có quyền thông qua các cơ quan bảo vệ pháp luật, Tòa án để yêu cầu trách nhiệm hình sự một người; áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với người phạm tội và chỉ Nhà nước mới có quyền truy cứu trách nhiệm đối với người phạm tội.

1.3. Trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên

Pháp luật Việt Nam xây dựng trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên theo hướng giáo dục, hỗ trợ và phục hồi là chủ yếu, việc trừng phạt là biện pháp áp dụng sau cùng chỉ khi các biện pháp trước đó không còn phù hợp nữa. Khoản 1 Điều 91 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định việc xử lý người chưa thành niên phạm tội phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên và chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội. Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tối đa việc hình sự hóa đối với trẻ em, bảo đảm quyền được bảo vệ và tái hòa nhập theo tinh thần Công ước quốc tế về Quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên. Việc xử lý phù hợp giúp người chưa thành niên có cơ hội sửa chữa hành vi, tiếp tục học tập và tránh bị ảnh hưởng tiêu cực từ môi trường tố tụng và giam giữ, từ đó đạt được mục tiêu phòng ngừa và tái hòa nhập một cách bền vững.

2. Nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội

Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội được đặt trên nguyên tắc ưu tiên giáo dục và phòng ngừa, đồng thời xem xét toàn diện về nhân thân, hoàn cảnh gia đình và môi trường sống của người phạm tội theo khoản 2 Điều 91 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Pháp luật yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các biện pháp nhẹ hơn so với người trưởng thành, chỉ sử dụng hình phạt tù khi thật sự cần thiết và khi những biện pháp giáo dục khác không còn phù hợp. Khoản 5 Điều 91 BLHS xác định rõ không áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Bên cạnh đó, người chưa thành niên phải được bảo đảm đầy đủ quyền bào chữa, được giữ bí mật về đời tư và được tách khỏi người phạm tội thành niên trong suốt quá trình tố tụng, nhằm bảo vệ sự phát triển lành mạnh và tránh tác động tiêu cực từ môi trường tố tụng hình sự.

3. Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo độ tuổi

Theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), việc xác định trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phụ thuộc chủ yếu vào độ tuổi. Cụ thể:

- Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, được quy định tại khoản 2 Điều 12 BLHS.

- Đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, pháp luật quy định họ phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội danh giống như người trưởng thành (khoản 1 Điều 12 BLHS), nhưng luôn được áp dụng cơ chế xử lý đặc thù theo Chương XII BLHS, bao gồm giảm nhẹ mức hình phạt, ưu tiên biện pháp giáo dục và hạn chế tối đa áp dụng hình phạt tù.

Ngoài ra, Điều 107 và các quy định liên quan về xóa án tích cũng cho phép xóa án tích trong thời gian ngắn hơn, giúp người chưa thành niên nhanh chóng tái hòa nhập và ổn định cuộc sống.

4. Các biện pháp tư pháp và giáo dục đối với người chưa thành niên

Đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, pháp luật quy định hệ thống biện pháp tư pháp mang tính giáo dục nhằm giúp các em sửa chữa lỗi lầm mà không phải áp dụng hình phạt nặng nề.

- Biện pháp khiển trách (Điều 93, Bộ luật Hình sự 2015):

Khiển trách là biện pháp tư pháp nhẹ nhất, được Tòa án áp dụng thông qua việc ra lời khiển trách công khai tại phiên tòa đối với người phạm tội. Biện pháp này áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng (chỉ áp dụng với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi).

- Biện pháp hòa giải cộng đồng (Điều 94, Bộ luật Hình sự 2015):

Hòa giải tại cộng đồng là biện pháp tư pháp nhằm thúc đẩy sự hòa giải và hàn gắn giữa người phạm tội và người bị hại. Biện pháp này chỉ áp dụng khi người dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, đã có sự hòa giải thành công và người bị hại đồng ý hòa giải, đồng thời người phạm tội tự nguyện khắc phục hậu quả. Tòa án ra quyết định hòa giải và người phạm tội phải thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết với người bị hại, thường bao gồm việc bồi thường thiệt hại hoặc thực hiện một số hoạt động phục vụ cộng đồng.

- Giáo dục tại xã, phường, thị trấn (Điều 95, Bộ luật Hình sự 2015):

Giáo dục tại xã, phường, thị trấn là biện pháp thay thế hình phạt chính, được áp dụng nhằm giáo dục, cải tạo người phạm tội ngay tại cộng đồng dân cư. Biện pháp này có thể áp dụng cho người dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng (đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi). Thời gian áp dụng là từ 01 năm đến 03 năm.

- Giáo dục tại trường giáo (Điều 96, Bộ luật Hình sự 2015):

Đưa vào Trường giáo dưỡng là biện pháp tư pháp nghiêm khắc nhất trong các biện pháp thay thế hình phạt. Biện pháp này được áp dụng khi người dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, hoặc đã bị áp dụng biện pháp Giáo dục tại xã, phường, thị trấn nhưng tiếp tục tái phạm. Thời gian áp dụng là từ 01 năm đến 03 năm.

5. Các hình phạt đối với người chưa thành niên

Hệ thống các hình phạt có thể được áp dụng đối với người chưa thành niên lần lượt như sau:

- Hình phạt Cảnh cáo (Điều 98 BLHS 2015)

Cảnh cáo là hình phạt nhẹ nhất, mang tính chất răn đe, được áp dụng trong những trường hợp người dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Biện pháp này chỉ được áp dụng khi xét thấy không cần thiết phải áp dụng các hình phạt nghiêm khắc hơn, và việc cảnh cáo đủ sức giáo dục, ngăn ngừa người phạm tội tái phạm.

- Hình phạt Phạt tiền (Điều 99 BLHS 2015)

Phạt tiền chỉ được áp dụng là hình phạt chính đối với người phạm tội từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi nếu họ có thu nhập hoặc có tài sản riêng để thi hành án. Hình phạt này không áp dụng đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi. Khi quyết định mức phạt tiền, Tòa án phải cân nhắc khả năng tài chính của người phạm tội. Mức phạt tiền được áp dụng đối với người dưới 18 tuổi không vượt quá một phần hai mức phạt tiền mà điều luật quy định đối với người trưởng thành.

- Hình phạt Cải tạo không giam giữ (Điều 100 BLHS 2015)

Cải tạo không giam giữ là hình phạt được áp dụng trong thời gian ngắn hơn so với người trưởng thành, nhằm tạo điều kiện cho người phạm tội được sửa chữa sai lầm ngay tại cộng đồng mà không phải cách ly khỏi gia đình và xã hội.

+ Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, thời gian cải tạo không giam giữ tối đa là 01 năm.

+ Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, thời gian cải tạo không giam giữ tối đa là 06 tháng.

- Hình phạt Tù có thời hạn (Điều 101 BLHS 2015)

Tù có thời hạn là hình phạt nghiêm khắc nhất được áp dụng. Tuy nhiên, khi quyết định mức án tù, Tòa án phải áp dụng mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù được quy định trong điều luật đối với người trưởng thành phạm cùng tội.

+ Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, mức phạt tù tối đa là 18 năm.

+ Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, mức phạt tù tối đa là 12 năm.

- Hình phạt Tử hình (Điều 40 BLHS 2015): Pháp luật Việt Nam tuyệt đối không áp dụng hình phạt tử hình đối với người dưới 18 tuổi khi phạm tội.

6. Án tích và xóa án tích

Theo khoản 1 Điều 107 Bộ luật Hình sự 2015, người dưới 18 tuổi phạm tội được coi là chưa có án tích, trong một số trường hợp. Điều này thể hiện chính sách nhân đạo và khuyến khích tái hòa nhập xã hội.

Tuy nhiên, theo khoản 2 Điều 107 Bộ luật Hình sự 2015 quy định án tích sẽ được đương nhiên xóa sau 3 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt chính (hoặc hết thời hiệu thi hành án) nếu người phạm tội không thực hiện hành vi phạm tội mới, áp dụng cho các tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng.

7. Vai trò của Luật sư đối với người chưa thành niên phải chịu trách nhiệm hình sự

Trong các vụ án liên quan đến người chưa thành niên, việc có luật sư tham gia ngay từ giai đoạn điều tra là hết sức quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ. Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định tại khoản 1 Điều 76 rằng người chưa thành niên bị buộc tội bắt buộc phải có người bào chữa, bảo đảm các em không bị tổn thương bởi áp lực tố tụng và được hướng dẫn khai báo đúng pháp luật.

Gia đình cần chủ động thu thập các tài liệu chứng minh nhân thân tốt, hoàn cảnh khó khăn hoặc tình tiết giảm nhẹ, đây là những căn cứ quan trọng để xin miễn trách nhiệm hình sự hoặc giảm trách nhiệm hình sự, hoặc xin áp dụng các biện pháp tư pháp thay thế hình phạt tù. Đồng thời, việc phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương trong quá trình giáo dục được khuyến khích mạnh mẽ nhằm giúp trẻ tái hòa nhập, phù hợp định hướng về ưu tiên giáo dục – phục hồi. .

_________________________________

Cam kết chất lượng dịch vụ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam hoạt động với phương châm tận tâm – hiệu quả – uy tín, cam kết đảm bảo chất lượng dịch vụ, cụ thể như sau:

- Đảm bảo thực hiện công việc theo đúng tiến độ đã thỏa thuận, đảm bảo tuân thủ đúng quy định pháp luật, đúng với quy tắc đạo đức và ứng xử của Luật sư Việt Nam.

- Đặt quyền lợi khách hàng lên hàng đầu, nỗ lực hết mình để mang đến cho khách hàng chất lượng dịch vụ tốt nhất.

- Bảo mật thông tin mà khách hàng cung cấp, các thông tin liên quan đến khách hàng.

Rất mong được hợp tác lâu dài cùng sự phát triển của Quý Khách hàng.

Trân trọng!

(Người viết: Nguyễn Mai Ninh; Ngày viết: 23/7/2026)

___________________________________

Để được tư vấn chi tiết xin vui lòng liên hệ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam

Địa chỉ: P401, Tầng 4, Tòa nhà đa năng, số 169 Nguyễn Ngọc Vũ, phường Yên Hòa, Thành phố Hà Nội.

Điện thoại: 0989.386.729

Email: hotmail@htcvn.vn

Website: https://htcvn.vn; https://htc-law.com; https://luatsuchoban.vn