Các phương án thu hồi nợ không cần khởi kiện

Trong hoạt động kinh doanh, việc đối tác chậm thanh toán, kéo dài thời hạn trả nợ hoặc cố tình né tránh nghĩa vụ có thể khiến doanh nghiệp bị thiếu hụt dòng tiền và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào doanh nghiệp cũng cần ngay lập tức khởi kiện ra Tòa án để thu hồi nợ. Nếu khoản nợ vẫn có cơ sở pháp lý rõ ràng và bên có nghĩa vụ còn thiện chí hợp tác, việc lựa chọn phương án thu hồi nợ phù hợp có thể giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và duy trì quan hệ kinh doanh.

Pháp luật dân sự ghi nhận nghĩa vụ của bên vay phải trả đủ tiền khi đến hạn; trường hợp chậm trả, bên có quyền còn có thể yêu cầu tiền lãi theo quy định của Bộ luật Dân sự. Vì vậy, trước khi quyết định khởi kiện, chủ nợ có thể cân nhắc nhiều phương án khác nhau để thúc đẩy bên nợ thực hiện nghĩa vụ.

1. Gửi văn bản yêu cầu thanh toán và thương lượng trực tiếp

1.1. Gửi yêu cầu thanh toán chính thức

Một trong những phương án đầu tiên nên thực hiện là gửi văn bản yêu cầu bên nợ thanh toán. Văn bản này cần xác định rõ căn cứ phát sinh khoản nợ, số tiền gốc, tiền lãi hoặc các khoản khác nếu có căn cứ yêu cầu, thời hạn thanh toán và phương thức thanh toán.

Việc gửi yêu cầu thanh toán không chỉ thể hiện thiện chí giải quyết vụ việc mà còn giúp xác lập rõ quan điểm của chủ nợ về nghĩa vụ mà bên nợ phải thực hiện. Các tài liệu như hợp đồng, phụ lục hợp đồng, hóa đơn, biên bản giao nhận, biên bản đối chiếu công nợ, chứng từ chuyển tiền và trao đổi giữa các bên nên được rà soát, lưu giữ đầy đủ để làm cơ sở chứng minh khoản nợ.

Trong trường hợp khoản vay có thỏa thuận về lãi suất, cần kiểm tra mức lãi và cách tính lãi để tránh đưa ra yêu cầu không phù hợp với quy định pháp luật. Đối với hợp đồng vay tài sản, Điều 468 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng về nguyên tắc không vượt quá 20%/năm, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác.

1.2. Thương lượng phương án trả nợ

Nếu bên nợ thừa nhận nghĩa vụ nhưng đang gặp khó khăn về dòng tiền, các bên có thể thương lượng phương án thanh toán mới thay vì đưa ngay tranh chấp ra cơ quan tài phán.

Hai bên có thể thỏa thuận trả một lần, trả theo từng đợt, xác định thời hạn thanh toán cụ thể hoặc thỏa thuận phương án xử lý một phần tài sản để thanh toán khoản nợ. Việc thỏa thuận nên được lập thành văn bản, trong đó ghi nhận rõ số tiền còn nợ, thời hạn và từng mốc thanh toán, trách nhiệm nếu tiếp tục vi phạm.

Cách xử lý này thường phù hợp khi bên nợ vẫn còn khả năng thanh toán và các bên muốn hạn chế chi phí, thời gian phát sinh từ một vụ tranh chấp.

2. Yêu cầu đối chiếu và xác nhận công nợ

2.1. Đối chiếu lại toàn bộ khoản nợ

Trong nhiều quan hệ kinh doanh, tranh chấp không xuất phát từ việc bên nợ phủ nhận hoàn toàn nghĩa vụ mà do hai bên chưa thống nhất số tiền thực tế còn phải thanh toán. Khi đó, việc đối chiếu công nợ là bước quan trọng trước khi lựa chọn phương án xử lý tiếp theo.

Doanh nghiệp nên rà soát hợp đồng, hóa đơn, chứng từ giao nhận hàng hóa, chứng từ thanh toán, các khoản đã trả, khoản phạt hoặc lãi phát sinh và lập bảng đối chiếu công nợ giữa hai bên.

Nếu hai bên thống nhất được số dư công nợ, việc xác nhận bằng văn bản sẽ giúp làm rõ phạm vi nghĩa vụ và tạo cơ sở thuận lợi cho việc yêu cầu thanh toán sau này.

2.2. Lập văn bản cam kết trả nợ

Trường hợp bên nợ thừa nhận khoản nợ nhưng chưa thể thanh toán ngay, các bên có thể lập văn bản ghi nhận nghĩa vụ và cam kết trả nợ theo từng thời điểm cụ thể.

Nội dung văn bản cần thể hiện rõ khoản nợ, thời hạn trả, phương thức thanh toán và hậu quả khi bên nợ không thực hiện đúng cam kết. Nếu có thỏa thuận về lãi hoặc các nghĩa vụ liên quan thì cũng cần quy định rõ và bảo đảm không trái quy định pháp luật.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc lập giấy nhận nợ hoặc cam kết trả nợ không đồng nghĩa với việc chủ nợ đương nhiên có quyền cưỡng chế tài sản của bên nợ. Nếu bên nợ tiếp tục không thực hiện nghĩa vụ thì trong trường hợp không có cơ chế khác để xử lý, chủ nợ vẫn có thể phải sử dụng phương thức giải quyết tranh chấp theo quy định pháp luật.

3. Hòa giải để thu hồi nợ

3.1. Hòa giải thương mại đối với tranh chấp kinh doanh

Đối với các khoản nợ phát sinh từ hoạt động kinh doanh, hòa giải thương mại có thể là một phương án đáng cân nhắc. Theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại có thể được giải quyết bằng hòa giải thương mại khi đáp ứng điều kiện theo quy định. Các bên tham gia hòa giải trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng và thông tin liên quan đến vụ việc về nguyên tắc được giữ bí mật.

Hòa giải thương mại có ưu điểm là các bên có thể chủ động thỏa thuận phương án thanh toán thay vì chờ cơ quan tài phán đưa ra phán quyết. Kết quả hòa giải thành có thể ghi nhận đầy đủ nội dung mà các bên thống nhất, qua đó tạo cơ sở để bên nợ thực hiện nghĩa vụ.

3.2. Thỏa thuận hòa giải phải rõ ràng

Để hạn chế việc bên nợ tiếp tục trì hoãn, nội dung thỏa thuận hòa giải thành nên xác định cụ thể số tiền phải trả, thời hạn thanh toán, phương thức thanh toán và trách nhiệm khi vi phạm thỏa thuận.

Theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP, nội dung thỏa thuận hòa giải không được vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội, không nhằm trốn tránh nghĩa vụ và không xâm phạm quyền của bên thứ ba.

Vì vậy, hòa giải không chỉ là việc “thỏa thuận cho xong” mà cần hướng đến một phương án có khả năng thực hiện trên thực tế.

4. Xử lý tài sản bảo đảm để thu hồi nợ

4.1. Có thể xử lý tài sản bảo đảm khi đủ điều kiện

Nếu khoản nợ được bảo đảm bằng tài sản như quyền sử dụng đất, nhà ở, phương tiện, máy móc hoặc tài sản khác thì cần kiểm tra ngay các điều khoản về xử lý tài sản bảo đảm trong hợp đồng.

Điều 299 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các trường hợp xử lý tài sản bảo đảm, trong đó có trường hợp đến hạn thực hiện nghĩa vụ được bảo đảm mà bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Trước khi xử lý tài sản bảo đảm, bên nhận bảo đảm về nguyên tắc phải thực hiện việc thông báo theo Điều 300 Bộ luật Dân sự.

Do đó, trong một số trường hợp, chủ nợ có thể lựa chọn cơ chế xử lý tài sản bảo đảm theo thỏa thuận và quy định pháp luật mà không nhất thiết phải khởi kiện trước.

4.2. Cần kiểm tra tình trạng pháp lý của tài sản

Việc tài sản được dùng để bảo đảm khoản nợ không có nghĩa là chủ nợ có thể tùy ý thu giữ hoặc bán tài sản. Cần xác định biện pháp bảo đảm đã được xác lập hợp pháp hay chưa, tài sản thuộc quyền của ai, có đăng ký biện pháp bảo đảm hay không, có tranh chấp hoặc bị hạn chế giao dịch hay không và hợp đồng bảo đảm quy định phương thức xử lý như thế nào.

Nếu việc xử lý tài sản không tuân thủ quy định pháp luật hoặc xâm phạm quyền của người thứ ba, tranh chấp mới có thể phát sinh và làm cho quá trình thu hồi nợ kéo dài hơn.

5. Bù trừ nghĩa vụ để giảm số tiền phải thu

Trong trường hợp chủ nợ và bên nợ đồng thời có nghĩa vụ tài sản đối với nhau, việc bù trừ nghĩa vụ có thể giúp giải quyết khoản nợ mà không cần thực hiện một quy trình tranh chấp kéo dài.

Điều 378 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định trường hợp các bên cùng có nghĩa vụ về tài sản cùng loại đối với nhau và cùng đến hạn thì về nguyên tắc nghĩa vụ có thể được bù trừ; nếu giá trị không tương đương thì các bên thanh toán phần chênh lệch. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định một số trường hợp không được bù trừ, trong đó có nghĩa vụ đang có tranh chấp.

Ví dụ, doanh nghiệp A đang có khoản phải thu từ doanh nghiệp B nhưng đồng thời A cũng có nghĩa vụ thanh toán cho B theo một hợp đồng khác. Nếu các điều kiện pháp luật cho phép và hai bên thống nhất được việc bù trừ, khoản nợ có thể được giảm tương ứng mà không cần khởi kiện.

6. Chuyển giao quyền yêu cầu hoặc chuyển nhượng khoản phải thu

Trong một số trường hợp, doanh nghiệp không muốn tiếp tục mất thời gian theo dõi và thu hồi một khoản nợ có thể xem xét phương án chuyển giao quyền yêu cầu cho bên khác nếu pháp luật và thỏa thuận giữa các bên cho phép.

Theo Điều 365 Bộ luật Dân sự năm 2015, bên có quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ có thể chuyển giao quyền yêu cầu cho người thế quyền theo thỏa thuận, trừ những trường hợp pháp luật hoặc thỏa thuận không cho phép. Việc chuyển giao quyền yêu cầu về nguyên tắc không cần sự đồng ý của bên có nghĩa vụ, nhưng người chuyển giao phải thông báo bằng văn bản cho bên có nghĩa vụ biết, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Đây có thể là phương án phù hợp với doanh nghiệp muốn thu hồi nhanh một phần giá trị khoản phải thu thay vì tiếp tục bỏ nguồn lực để theo đuổi việc thu nợ. Tuy nhiên, trước khi thực hiện cần kiểm tra kỹ hợp đồng ban đầu, điều khoản hạn chế chuyển nhượng quyền yêu cầu và các quyền bảo đảm đi kèm.

7. Có thể kết hợp nhiều phương án thu hồi nợ

7.1. Không nhất thiết chỉ sử dụng một phương án

Trên thực tế, việc thu hồi nợ thường đạt hiệu quả cao hơn khi doanh nghiệp xây dựng một lộ trình phù hợp thay vì chỉ sử dụng một biện pháp duy nhất. Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc gửi yêu cầu thanh toán, sau đó đối chiếu công nợ, thương lượng thời hạn trả nợ và chuyển sang hòa giải nếu bên nợ vẫn còn thiện chí.

Nếu khoản nợ có tài sản bảo đảm, việc kiểm tra và chuẩn bị phương án xử lý tài sản cũng nên được tiến hành song song để tránh trường hợp tài sản bị chuyển dịch hoặc giá trị tài sản bị giảm sút.

7.2. Không nên kéo dài thương lượng khi bên nợ có dấu hiệu tẩu tán tài sản

Thương lượng chỉ thực sự hiệu quả khi bên nợ có thiện chí và còn khả năng thực hiện nghĩa vụ. Nếu bên nợ liên tục hứa hẹn nhưng không thanh toán, né tránh làm việc, thay đổi địa chỉ, chuyển dịch tài sản hoặc có dấu hiệu mất khả năng thanh toán thì việc tiếp tục thương lượng trong thời gian dài có thể làm giảm khả năng thu hồi nợ.

Trong trường hợp này, doanh nghiệp cần đánh giá lại toàn bộ khoản nợ, tài sản của bên nợ, các biện pháp bảo đảm và thời hiệu yêu cầu để quyết định có cần chuyển sang phương thức giải quyết tranh chấp chính thức hay không.

8. Vai trò của luật sư trong thu hồi nợ không cần khởi kiện

Luật sư không chỉ tham gia khi doanh nghiệp đã quyết định khởi kiện mà còn có thể hỗ trợ ngay từ giai đoạn thu hồi nợ bằng thương lượng, hòa giải và các phương án ngoài tố tụng. Trước hết, luật sư có thể rà soát hợp đồng, hồ sơ giao dịch, chứng từ thanh toán, biên bản đối chiếu công nợ và các trao đổi giữa các bên để xác định khoản nợ có căn cứ pháp lý hay không, số tiền thực tế có thể yêu cầu thanh toán và những rủi ro có thể phát sinh.

Trên cơ sở hồ sơ, luật sư có thể đánh giá tình trạng pháp lý của khoản nợ và lựa chọn phương án phù hợp như gửi yêu cầu thanh toán, đàm phán lịch trả nợ, lập văn bản xác nhận công nợ, hòa giải thương mại, bù trừ nghĩa vụ, chuyển giao quyền yêu cầu hoặc xử lý tài sản bảo đảm. Đặc biệt, đối với các khoản nợ có giá trị lớn, việc lựa chọn đúng phương án ngay từ đầu có ý nghĩa quan trọng bởi mục tiêu không chỉ là xác định “ai đúng, ai sai” mà còn phải hướng đến khả năng thu hồi được tiền trên thực tế.

Trong quá trình thương lượng, luật sư có thể đại diện hoặc hỗ trợ doanh nghiệp làm việc với bên nợ, xây dựng phương án thanh toán và kiểm soát nội dung các văn bản được ký kết. Trường hợp bên nợ đề xuất trả dần, luật sư có thể giúp đánh giá tính khả thi của lịch trả nợ, các điều kiện bảo đảm cho việc thực hiện cam kết và phương án xử lý nếu bên nợ tiếp tục vi phạm.

Đối với trường hợp có tài sản bảo đảm, luật sư còn có thể kiểm tra hồ sơ pháp lý của tài sản, hiệu lực của giao dịch bảo đảm, điều kiện xử lý tài sản và trình tự cần thực hiện để hạn chế rủi ro tranh chấp. Đối với trường hợp có dấu hiệu bên nợ cố tình tẩu tán tài sản hoặc không còn thiện chí hợp tác, luật sư có thể giúp doanh nghiệp đánh giá thời điểm phù hợp để chấm dứt thương lượng và chuyển sang phương án tố tụng hoặc phương thức giải quyết tranh chấp khác.

Việc có luật sư tham gia từ giai đoạn đầu vì vậy không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bắt buộc phải khởi kiện. Ngược lại, luật sư có thể giúp doanh nghiệp xây dựng chiến lược thu hồi nợ theo từng bước, ưu tiên giải pháp nhanh, tiết kiệm chi phí nhưng vẫn bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ nợ. Khi thương lượng không còn hiệu quả, hồ sơ đã được chuẩn bị từ trước cũng giúp doanh nghiệp chủ động hơn nếu phải chuyển sang khởi kiện hoặc phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp.

9. Khi nào nên chuyển sang khởi kiện?

Không phải khoản nợ nào cũng có thể thu hồi hiệu quả bằng thương lượng hoặc hòa giải. Nếu bên nợ không thừa nhận nghĩa vụ, liên tục trì hoãn, không hợp tác, có tranh chấp về số tiền phải trả hoặc có dấu hiệu tẩu tán tài sản thì doanh nghiệp cần cân nhắc chuyển sang phương thức giải quyết tranh chấp có tính cưỡng chế theo quy định pháp luật.

Mục tiêu của việc thu hồi nợ không chỉ là tạo áp lực để bên nợ thanh toán mà còn phải bảo đảm doanh nghiệp có cơ sở pháp lý vững chắc trong trường hợp phải chuyển sang giai đoạn tố tụng. Vì vậy, ngay cả khi chưa khởi kiện, doanh nghiệp vẫn nên chủ động bảo toàn chứng cứ, xác định chính xác khoản nợ và theo dõi tình trạng tài sản của bên có nghĩa vụ.

Kết luận: Có nhiều phương án thu hồi nợ không cần khởi kiện như gửi yêu cầu thanh toán, thương lượng, xác nhận công nợ, hòa giải thương mại, xử lý tài sản bảo đảm, bù trừ nghĩa vụ hoặc chuyển giao quyền yêu cầu. Tuy nhiên, không có phương án nào phù hợp với mọi khoản nợ. Việc lựa chọn cách thức xử lý cần dựa trên giá trị khoản nợ, chứng cứ, khả năng thanh toán của bên nợ, tài sản bảo đảm và mức độ thiện chí hợp tác của các bên.

_________________________________

Cam kết chất lượng dịch vụ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam hoạt động với phương châm tận tâm – hiệu quả – uy tín, cam kết đảm bảo chất lượng dịch vụ, cụ thể như sau:

- Đảm bảo thực hiện công việc theo đúng tiến độ đã thỏa thuận, đảm bảo tuân thủ đúng quy định pháp luật, đúng với quy tắc đạo đức và ứng xử của Luật sư Việt Nam.

- Đặt quyền lợi khách hàng lên hàng đầu, nỗ lực hết mình để mang đến cho khách hàng chất lượng dịch vụ tốt nhất.

- Bảo mật thông tin mà khách hàng cung cấp, các thông tin liên quan đến khách hàng.

Rất mong được hợp tác lâu dài cùng sự phát triển của Quý Khách hàng.

Trân trọng!

(Người viết: Đoàn Ngọc Khánh; Ngày viết: 18/8/2026)

___________________________________

Để được tư vấn chi tiết xin vui lòng liên hệ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam

Địa chỉ: P401, Tầng 4, Tòa nhà đa năng, số 169 Nguyễn Ngọc Vũ, phường Yên Hòa, Thành phố Hà Nội.

Điện thoại: 0989.386.729

Email: hotmail@htcvn.vn

Website: https://htcvn.vn; https://htc-law.com; https://luatsuchoban.vn