“Điều khoản ‘bất khả kháng’ trong hợp đồng: Bài học từ đại dịch và biến động thị trường”

Đại dịch COVID-19, khủng hoảng chuỗi cung ứng, biến động giá nguyên liệu và những thay đổi khó lường của thị trường trong vài năm gần đây đã khiến nhiều cá nhân, doanh nghiệp rơi vào tình trạng không thể thực hiện đúng cam kết hợp đồng. Không ít bên cho rằng chỉ cần gặp khó khăn khách quan thì sẽ được miễn trách nhiệm, trong khi bên còn lại lại yêu cầu bồi thường thiệt hại vì cho rằng đó chỉ là “rủi ro kinh doanh thông thường”.

Chính từ những tranh chấp này, điều khoản “bất khả kháng” trong hợp đồng trở thành một trong những nội dung được quan tâm nhiều hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, trên thực tế, rất nhiều hợp đồng hiện nay vẫn quy định sơ sài, sao chép mẫu chung hoặc không dự liệu đầy đủ các tình huống rủi ro, dẫn đến khó xử lý khi sự cố thực sự xảy ra.

1. “Bất khả kháng” trong hợp đồng được hiểu như thế nào?

1.1. Khái niệm sự kiện bất khả kháng theo pháp luật

Theo quy định tại Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015, sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép.

Ba yếu tố quan trọng thường được xem xét gồm: tính khách quan, không thể dự đoán trước và không thể khắc phục hậu quả.

1.2. Không phải mọi khó khăn đều là “bất khả kháng”

Đây là điểm gây tranh cãi rất phổ biến trong thực tế. Việc kinh doanh thua lỗ, thiếu dòng tiền, giá nguyên liệu tăng hoặc thị trường khó khăn chưa chắc đã được xem là sự kiện bất khả kháng nếu vẫn có khả năng thực hiện nghĩa vụ bằng các biện pháp khác.

2. Vì sao điều khoản bất khả kháng ngày càng quan trọng?

2.1. Đại dịch và biến động thị trường làm thay đổi tư duy hợp đồng

Trước đây, nhiều doanh nghiệp thường xem điều khoản bất khả kháng là nội dung “mẫu”, đưa vào hợp đồng cho có hình thức. Tuy nhiên, sau giai đoạn đại dịch và các đợt biến động kinh tế lớn, nhiều bên mới nhận ra đây là điều khoản có thể quyết định trực tiếp đến trách nhiệm bồi thường và khả năng duy trì hoạt động kinh doanh.

2.2. Nhiều tranh chấp phát sinh chỉ vì quy định quá chung chung

Không ít hợp đồng chỉ ghi ngắn gọn rằng “các bên được miễn trách nhiệm khi xảy ra sự kiện bất khả kháng” nhưng không quy định rõ trường hợp nào được xem là bất khả kháng, thời hạn thông báo ra sao, nghĩa vụ chứng minh như thế nào hoặc hậu quả pháp lý sau khi sự kiện xảy ra.

Khi tranh chấp phát sinh, mỗi bên hiểu theo một cách khác nhau và rất khó đạt được tiếng nói chung.

2.3. Thiếu điều khoản chặt chẽ có thể khiến doanh nghiệp chịu thiệt lớn

Trong nhiều trường hợp, một bên cho rằng mình được miễn trách nhiệm do sự kiện khách quan nhưng lại không đáp ứng đủ điều kiện pháp lý hoặc nghĩa vụ thông báo theo hợp đồng. Kết quả là vẫn phải bồi thường thiệt hại hoặc chịu phạt vi phạm với số tiền rất lớn.

3. Những sai lầm phổ biến khi soạn điều khoản bất khả kháng

3.1. Sao chép mẫu hợp đồng mà không điều chỉnh thực tế

Nhiều cá nhân, doanh nghiệp sử dụng hợp đồng tải trên mạng hoặc áp dụng chung cho mọi giao dịch mà không đánh giá đặc thù ngành nghề, chuỗi cung ứng hoặc mức độ rủi ro thực tế.

Điều này khiến điều khoản bất khả kháng trở nên hình thức và không đủ khả năng xử lý các tình huống phát sinh thật sự.

3.2. Không quy định rõ các sự kiện cụ thể

Nếu hợp đồng không liệt kê hoặc mô tả tương đối rõ các trường hợp như dịch bệnh, chiến tranh, thiên tai, thay đổi chính sách hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng, quá trình áp dụng có thể phát sinh nhiều tranh cãi.

3.3. Không quy định nghĩa vụ thông báo và chứng minh

Một lỗi rất phổ biến là các bên chỉ quy định “được miễn trách nhiệm” nhưng không nêu rõ phải thông báo trong bao lâu, cung cấp tài liệu gì hoặc nghĩa vụ giảm thiểu thiệt hại như thế nào.

3.4. Nhầm lẫn giữa “bất khả kháng” và “khó khăn thương mại”

Không phải cứ thị trường biến động mạnh hoặc lợi nhuận giảm là được quyền dừng thực hiện hợp đồng. Đây là nhầm lẫn khiến nhiều doanh nghiệp gặp rủi ro lớn khi xảy ra tranh chấp.

4. Khi xảy ra sự kiện bất khả kháng, các bên cần làm gì?

4.1. Kiểm tra ngay nội dung hợp đồng đã ký

Điều đầu tiên cần thực hiện là rà soát điều khoản bất khả kháng để xác định quyền, nghĩa vụ và các thủ tục cần tuân thủ.

4.2. Chủ động thông báo cho bên còn lại

Trong nhiều trường hợp, việc chậm thông báo hoặc không thông báo đúng quy định có thể khiến bên gặp sự cố mất quyền được miễn trách nhiệm.

4.3. Thu thập tài liệu chứng minh sự kiện xảy ra

Các tài liệu từ cơ quan nhà nước, thông báo chính sách, chứng từ vận chuyển hoặc dữ liệu liên quan có thể là căn cứ quan trọng để chứng minh sự kiện bất khả kháng.

4.4. Ưu tiên thương lượng trước khi tranh chấp leo thang

Không phải lúc nào việc “đúng luật” cũng là giải pháp tối ưu về mặt kinh doanh. Trong nhiều trường hợp, thương lượng điều chỉnh tiến độ hoặc nghĩa vụ hợp đồng sẽ giúp các bên giảm thiểu thiệt hại lâu dài.

5. Vai trò của luật sư: “Lá chắn pháp lý” trong giai đoạn nhiều biến động

5.1. Soạn thảo điều khoản bất khả kháng phù hợp thực tế

Luật sư không chỉ giúp đưa điều khoản vào hợp đồng cho “đủ thủ tục”, mà còn xây dựng nội dung phù hợp với từng lĩnh vực, mức độ rủi ro và đặc thù giao dịch cụ thể.

5.2. Đánh giá khả năng áp dụng sự kiện bất khả kháng

Khi xảy ra biến cố, luật sư sẽ hỗ trợ phân tích liệu sự kiện đó có đáp ứng điều kiện pháp lý để được miễn trách nhiệm hay không.

5.3. Hỗ trợ thương lượng và xử lý tranh chấp

Sự tham gia của luật sư giúp các bên có định hướng xử lý rõ ràng hơn, tránh căng thẳng không cần thiết và hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp kéo dài.

5.4. Giúp doanh nghiệp xây dựng hợp đồng an toàn hơn trong tương lai

Bài học từ đại dịch cho thấy một hợp đồng được chuẩn bị kỹ về pháp lý có thể giúp doanh nghiệp giảm đáng kể thiệt hại khi thị trường biến động bất ngờ.

6. Kết luận

Điều khoản bất khả kháng không còn là nội dung “cho có” trong hợp đồng mà đã trở thành một cơ chế bảo vệ pháp lý đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thị trường nhiều biến động.

Đại dịch và các cuộc khủng hoảng kinh tế thời gian qua cho thấy chỉ một điều khoản sơ sài cũng có thể khiến doanh nghiệp phải trả giá bằng những tranh chấp kéo dài và thiệt hại lớn về tài chính. Vì vậy, việc chủ động rà soát, soạn thảo hợp đồng chặt chẽ và tham khảo ý kiến luật sư ngay từ đầu là bước cần thiết để hạn chế rủi ro và bảo vệ quyền lợi lâu dài.

_________________________________

Cam kết chất lượng dịch vụ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam hoạt động với phương châm tận tâm – hiệu quả – uy tín, cam kết đảm bảo chất lượng dịch vụ, cụ thể như sau:

- Đảm bảo thực hiện công việc theo đúng tiến độ đã thỏa thuận, đảm bảo tuân thủ đúng quy định pháp luật, đúng với quy tắc đạo đức và ứng xử của Luật sư Việt Nam.

- Đặt quyền lợi khách hàng lên hàng đầu, nỗ lực hết mình để mang đến cho khách hàng chất lượng dịch vụ tốt nhất.

- Bảo mật thông tin mà khách hàng cung cấp, các thông tin liên quan đến khách hàng.

Rất mong được hợp tác lâu dài cùng sự phát triển của Quý Khách hàng.

Trân trọng!

(Người viết: Đoàn Ngọc Khánh; Ngày viết: 07/5/2026)

___________________________________

Để được tư vấn chi tiết xin vui lòng liên hệ:

Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam

Địa chỉ: Tầng 15, Tòa nhà đa năng, số 169 Nguyễn Ngọc Vũ, phường Yên Hòa, Thành phố Hà Nội.

Điện thoại: 0989.386.729

Email: hotmail@htcvn.vn

Website: https://htcvn.vn; https://htc-law.com; https://luatsuchoban.vn